Υπό την πολιτική εποπτεία του Υφυπουργού Εθνικής Άμυνας Νίκου Τόσκα και παρόντος του Αναπληρωτή Υπουργού Εθνικής Άμυνας Κώστα Ησυχου, πραγματοποιήθηκε χθες Τετάρτη 27 Μαΐου, στο αμφιθέατρο της Σχολής Ικάρων, Εκδήλωση Τιμής και Μνήμης για την επέτειο της Γενοκτονίας των Ελλήνων του Πόντου.
Το αμφιθέατρο ήταν κατάμεστο από τους άμεσους αποδέκτες του μηνύματος της εκδήλωσης που είχε διττό χαρακτήρα -επίκληση μνήμης του μαρτυρίου των 353.000 τουλάχιστον θυμάτων και σεμινάριο ιστορικής τεκμηρίωσης της Ποντιακής Γενοκτονίας η οποία συντελέστηκε κατά το χρονικό διάστημα 1914-1922: Ηταν οι 850 παρόντες σπουδαστές της Στρατιωτικής Σχολής Ευελπίδων (ΣΣΕ), της Σχολής Ναυτικών Δοκίμων (ΣΝΔ), της Σχολής Ικάρων (ΣΙ), της Σχολής Αξιωματικών Νοσηλευτικής (ΣΑΝ), της Σχολής Υπαξιωματικών Ναυτικού (ΣΜΥΝ) και της Σχολής Τεχνικών Υπαξιωματικών Αεροπορίας (ΣΤΥΑ).
Με τη μεθοδολογία του καθηγητή Ιστορίας του Νέου Ελληνισμού στο Πανεπιστήμιο Δυτικής Μακεδονίας όπου διδάσκει, ο Κωνσταντίνος Φωτιάδης, κύριος ομιλητής της εκδήλωσης, εξήγησε τα τραγικά γεγονότα της επίμαχης περιόδου, παρουσιάζοντας επίσημα αρχειακά ντοκουμέντα για κάθε ένα ξεχωριστά από τους επιστημονικούς του ισχυρισμούς.
Ο κ. Τόσκας τον ευχαρίστησε στο τέλος της εκδήλωσης λέγοντας τα εξής: “Ευχαριστούμε για τις μνήμες τις οποίες δείξατε, αυτές τις μνήμες τις οποίες χρειαζόμαστε, για να αναδείξουμε με τη σειρά μας την πατριωτική αντίληψη. Αυτή την αντίληψη που δεν είναι ούτε αριστερή, ούτε δεξιά.
Είναι η αντίληψη εκείνη η οποία ενισχύει την αγάπη για την πατρίδα, η οποία βοηθάει στο να δημιουργηθεί η σωστή αντίληψη στους μαθητές των στρατιωτικών σχολών, στους αξιωματικούς, σε όλους μας, ώστε να υπάρχει ικανότητα για να υπερασπιστεί τον τόπο, αλλά και να υπάρχει και η βούληση για να υπερασπιστούμε τα κοινωνικά δικαιώματα και τους ανθρώπους αυτού του τόπου”.
Την εκδήλωση παρακολούθησαν: ο Μητροπολίτης Ιλίου, Αχαρνών και Πετρουπόλεως κ.κ. Αθηναγόρας, καθώς και βουλευτές του Ελληνικού Κοινοβουλίου τους οποίους συνδέει η Ποντιακή καταγωγή, συγκεκριμένα οι Κυριακή (Βούλα) Τεκτονίδου και Θεόδωρος Παραστατίδης (ΣΥΡΙΖΑ), Σταυρούλα Ξουλίδου (ΑΝ.ΕΛ), Σοφία Βούλτεψη και Σάββας Αναστασιάδης (ΝΔ) και Ελένη Γερασιμίδου (ΚΚΕ), επίσης ο Δήμαρχος Αχαρνών Ιωάννης Κασσαβός.
Από πλευράς ΥΠΕΘΑ παραβρέθηκαν ο Γιάννης Ταφύλλης, Γενικός Γραμματέας του Υπουργείου Εθνικής Άμυνας, ο Θεολόγος Συμεωνίδης, Αντιπτέραρχος ε.α, Επίτιμος Αρχηγός Τακτικής Αεροπορίας και Διευθυντής του Γραφείου του ΥΕΘΑ Πάνου Καμμένου, o Οδυσσέας Καμπόλης, Ταξίαρχος ε.α, Διευθυντής του Πολιτικού Γραφείου του ΥΦΕΘΑ, οι Αρχηγοί των τριών Κλάδων των Ενόπλων Δυνάμεων, οι ΑΓΕΣ, Αντιστράτηγος Βασίλης Τελλίδης, ΑΓΕΑ, Αντιπτέραρχος Χρήστος Βαΐτσης και ΑΓΕΝ, Αντιναύαρχος Βαγγέλης Αποστολάκης, καθώς και οι διοικητές των Στρατιωτικών Σχολών. Τους συντελεστές της εκδήλωσης παρουσίασε ο Συνταγματάρχης Παύλος Αδακτυλίδης, Διευθυντής του Στρατιωτικού Γραφείου του ΥΦΕΘΑ.
Το πρόγραμμα της εκδήλωσης ολοκλήρωσε εκτέλεση παραδοσιακών ποντιακών χορών από το χορευτικό συγκρότημα του Καλλιτεχνικού Οργανισμού Ποντίων Αθηνών (ΚΟΠΑ), υπό την καθοδήγηση του χοροδιδασκάλου Γιάννη Εφραιμίδη. Το συγκρότημα συνόδευε ορχήστρα παραδοσιακών οργάνων στην οποία συμμετείχαν ποντιακής καταγωγής σπουδαστές της Σχολής Ικάρων.
Ακολουθούν σε ξεχωριστή επισύναψη τα πλήρη κείμενα των χαιρετισμών που απηύθυναν στη διάρκεια της εκδήλωσης ο ΑΝΥΕΘΑ Κώστας Ήσυχος και ο ΥΦΕΘΑ Νίκος Τόσκας, όπως και το κείμενο της διάλεξης του καθηγητή Κωνσταντίνου Φωτιάδη.
Χαιρετισμός για την «Ημέρα Μνήμης για τη Γενοκτονία του Ποντιακού Ελληνισμού»
Κυρίες, κύριοι βουλευτές, κύριοι Δήμαρχοι, Σεβασμιότατε, κύριοι Αρχηγοί των Κλάδων των Ε.Δ., αξιωματικοί και υπαξιωματικοί, καθηγητές, μαθητές των στρατιωτικών σχολών, αγαπητοί προσκεκλημένοι,
Η 19η Μαΐου αποτελεί ημέρα μνήμης για τους 353.000 δολοφονημένους Πόντιους και τους χιλιάδες εκτοπισμένους από τις πατρογονικές τους εστίες, από το κίνημα των Νεότουρκων κατά την περίοδο 1914-1923.
Δεν θα εξετάσω εδώ τα ιστορικά δεδομένα σχετικά με την Γενοκτονία, υπάρχουν άλλοι αρμοδιότεροι. Θα αναφερθώ όμως σε ορισμένα κρίσιμα κατά την γνώμη μου στοιχεία που πρέπει να μας καθοδηγούν με βάση τα ιστορικά γεγονότα.
Ένα σημαντικό στοιχείο της σύγχρονης πολιτικής, αλλά ιδιαίτερα των πολιτιστικών και φιλικών σχέσεων που αναπτύσσουμε με άλλες χώρες είναι ο σεβασμός και η αναγνώριση των γενοκτονιών που έχουν συμβεί στο παρελθόν και ιδιαίτερα στην γενοκτονία των Αρμενίων και το Ολοκαύτωμα που βρίσκονται συνεχώς στο διεθνές προσκήνιο. Το τελευταίο διάστημα η γενοκτονία των Αρμενίων έχει αποκτήσει τεράστιες διαστάσεις. Και αυτό έχει επιδράσει σημαντικά και στο εσωτερικό της Τουρκίας που νοιώθει την διεθνή πίεση, για την κατάσταση άρνησης του ιστορικού της παρελθόντος.
Οργανώνουμε τέτοιες εκδηλώσεις όπως και άλλες για την γερμανική κατοχή, για να διατηρήσουμε την ιστορική μνήμη. Γιατί η διατήρηση της ιστορικής μνήμης μας κρατά σε εγρήγορση. Πιέζει την συνείδησή μας, μας ρωτά τι κάνουμε εμείς σήμερα, όχι απλά για να θυμόμαστε, αλλά για να υπερασπιστούμε τον λαό μας.
Τα σχολεία, τα πανεπιστήμια, οι πνευματικοί άνθρωποι, οι στρατιωτικές σχολές, κάθε ίδρυμα πολιτισμού στην Ελλάδα και σε όλο τον κόσμο έχει την ευθύνη και την αποστολή να διατηρήσει ζωντανή την μνήμη των Ελλήνων Ποντίων που διώχθηκαν, βασανίστηκαν , εκτοπίστηκαν και δολοφονήθηκαν, βάσει σχεδίου φυσικά. Οι Νεότουρκοι ήθελαν μια καθαρή από άλλες εθνότητες Τουρκία και βάσει σχεδίου διέπραξαν γενοκτονίες. Αυτή η αντίληψη περί καθαρότητας με γενοκτονίες μάλιστα είναι φασιστική. Και πράγματι ήταν γιατί όπως πολλοί πνευματικοί άνθρωποι διαβεβαιώνουν και μέσα στην Τουρκία, και οι Έλληνες και οι Αρμένιοι και οι Ασσύριοι και οι Αλεβίτες ήταν και είναι πνευματικός και πολιτιστικός πλούτος για την Τουρκία και όταν διώχθηκαν, η Τουρκία έχασε.
Έχει περάσει ένας αιώνας και τα εγκλήματα δεν ξεχάστηκαν, ούτε παραγράφηκαν από την εθνική μνήμη. Δεν έχουμε δικαίωμα να ξεχάσουμε, όπως δεν έχουμε δικαίωμα να επιτρέψουμε να ξανασυμβούν.
Και στις μέρες μας συντελούνται απίστευτης ωμότητας εγκλήματα. Από την Αφρική, τη Μέση Ανατολή, την Ασία, σε πολλά μέρη του κόσμου, η βία είναι στο προσκήνιο. Δεκάδες κράτη αποσαθρώνονται, άλλα αποσταθεροποιούνται, εκατομμύρια άνθρωποι υποφέρουν, μεταναστεύουν, πεινούν και πεθαίνουν, είτε στη Μεσόγειο, είτε στα σπίτια τους μέσα ως άμαχοι, είτε γιατί βάρβαροι και φανατισμένοι όπως οι τζιχαντιστές τους δολοφονούν με ωμότητα.
Η σταθερότητα της Ελλάδας είναι η σταθερότητα της Δημοκρατίας. Είναι καθήκον μας να υπηρετήσουμε και να κρατήσουμε τη χώρα μας ασφαλή και δημοκρατική. Πηγές κινδύνων από το παρελθόν και εξ ανατολών εξακολουθούν να υπάρχουν, ενώ νέοι κίνδυνοι κάνουν την εμφάνισή τους. Η οικονομική κρίση επιτείνει την αβεβαιότητα στην Ευρώπη, ενώ η μικρή μας γειτονιά τα Βαλκάνια, βρίσκεται σε ζώνη επικινδυνότητας καθώς ιδέες αλυτρωτισμού ξανακάνουν την εμφάνισή τους. Φτώχεια, κοινωνικά και προβλήματα ανάπτυξης επιτείνουν το πρόβλημα.
Είμαστε δεσμευμένοι έναντι του λαού και της χώρας ότι η ιστορική μνήμη θα είναι παρούσα. Ότι θα κάνουμε ότι απαιτείται, ώστε η Ελλάδα να παραμείνει τώρα και στο μέλλον και για πάντα, δύναμη ειρήνης και παράγοντας ασφάλειας για όλη την περιοχή. Και κυρίως δεν επιτρέπουμε σε κανέναν, στα τέσσερα σημεία του ορίζοντα να αμφισβητήσει δικαιώματα και σύνορα.
Με το βλέμμα στο παρελθόν, χρέος μας σήμερα είναι, αναλογιζόμενοι τις διακρίσεις και τις ποικίλες δυσκολίες που βίωσαν οι πρόσφυγες πρόγονοί μας, να σεβόμαστε τους καταδιωγμένους. Χρέος επίσης είναι η αναθεώρηση της μεταναστευτικής πολιτικής του «Δουβλίνο II και ΙΙΙ».
Η ιστορική αποκατάσταση των γεγονότων αποτελεί μία ελάχιστη ιστορική δικαίωση όσων χάθηκαν, όσων ταλαιπωρήθηκαν και αυτό συνιστά βάση για την ειρήνη, τη φιλία και την καλή γειτονία των λαών.
Τιμούμε τους Έλληνες Πόντιους που διώχθηκαν, βασανίστηκαν, εκτοπίσθηκαν και δολοφονήθηκαν και δεσμευόμαστε ότι δεν θα επιτρέψουμε να ξανασυμβούν ποτέ πια τέτοια εγκλήματα.
Σας ευχαριστώ
Χαιρετισμός ΑΝΥΕΘΑ Κώστα Ησυχου:
«Πρόθεσή μου δεν αποτελεί η ιστορική αναδρομή των γεγονότων της γενοκτονίας των Ελλήνων του Πόντου, καθώς αυτή θα γίνει υπό την επιστημονική ματιά του καθηγητή που θα ακούσουμε σήμερα.
Ωστόσο, θα ήθελα να τονίσω ότι η παρουσία μας εδώ, δεν αποτελεί παρά ελάχιστο φόρο τιμής στις εκατοντάδες χιλιάδες των νεκρών, που συνολικά απέφερε μια από τις πρώτες σύγχρονες γενοκτονίες, αυτή των Ελλήνων του Πόντου. Αναμφίβολα στην ψυχή του κάθε Έλληνα, το ειδεχθές αυτό έγκλημα, από το κίνημα των Νεότουρκων εκείνη την εποχή, με τη μορφή σφαγών, βασανιστηρίων και εκτοπισμών αποτελεί μια υπέρμετρη προσπάθεια αφανισμού οποιουδήποτε ελληνικού στοιχείου, από την ευρύτερη περιοχή του Πόντου.
Σε πείσμα των καιρών, σε πείσμα της ιστορίας, ωστόσο, η ελληνική συνείδηση δεν ξεχνά και ο ποντιακός Ελληνισμός κρατά ζωντανή την κληρονομιά και την παράδοση των προγόνων του, που αναμφίβολα τον καθιστά, σαν ένα από τα ενδοξότερα και τα πιο ματωμένα κομμάτια της ελληνικής ιστορίας.
Θα ήθελα στο σημείο αυτό να πω κάτι, το οποίο μου είπε ο Καθηγητής, δίνοντάς μου δώρο ένα βιβλίο του 1922. Θα το πω εγώ, αν μου επιτρέπετε, κ. Καθηγητά, σας το ζήτησα το πείτε εσείς, αλλά νομίζω ότι μου κεντρίσατε μια ευαίσθητη φλέβα.
Το 1922 γράφτηκε ένα βιβλίο, στο Βαλπαραΐσο της Χιλής, στα ισπανικά, γύρω από την γενοκτονία των Ποντίων. Και μου ανέφερε, πώς γίνεται το 1922, στην άλλη άκρη του κόσμου, στο Βαλπαραΐσο της Χιλής, να έχει γραφτεί ένα βιβλίο, για μία πολύ νωπή, για εκείνη την περίοδο, τραγωδία, γενοκτονία και σφαγή.
Και του απάντησα ότι, από τις γνωριμίες που έχω στη Λατινική Αμερική, πρώτη ελληνική οικογένεια που πήγε στη Λατινική Αμερική στο Βαλπαραΐσο, ήταν το 1909, ένας ναυτικός με τη σύζυγο του, ο οποίος δεν ήξερε ισπανικά, βέβαια και προσπαθώντας να φύγει από πολέμους και από δύσκολες καταστάσεις και εποχές που βίωνε η πατρίδα μας τότε, τον ρώτησαν στα τελωνεία: “Πώς λέγεσαι, από πού είσαι”. Αυτός δεν ήξερε ισπανικά και απάντησε: “Είμαι από τα Αντικύθηρα”.
Οι Χιλιανοί τότε νόμιζαν ότι αυτό ήταν το επώνυμό του και γράψανε το επώνυμό του ως “Νικόλαος Αντικέρα”, το “Αντικέρα” ως παραλλαγή των Αντικυθήρων, που δεν μπορούσαν οι ισπανόφωνοι να καταλάβουν πάρα πολύ και να το γράψουν. Αυτή η οικογένεια, τέσσερις γενιές μετά, ο δισέγγονος του Νίκου Αντικέρα, είναι καθηγητής ιστορίας στο πανεπιστήμιο του Σαντιάγο.
Και νομίζω, κ. Καθηγητά, αξίζει ο κόπος να προχωρήσουμε σε ένα παγκόσμιο δίκτυο πια καθηγητών, διανοουμένων, ιστορικών, που έχουν νωπή ακόμα τη μνήμη των βασάνων του Ελληνισμού. Και, ίσως, σε μια εποχή της παγκοσμιοποίησης, το να παγκοσμιοποιούμε αιτήματα που είναι βασισμένα στο διεθνές δίκαιο και στην ιστορική μνήμη, να αποτελεί έμπρακτα ίσως σήμερα αυτό που δεν έχουμε κάνει τόσα χρόνια πριν. Δεν ξέρω αν θα τα καταφέρουμε και τώρα, αλλά είμαι σίγουρος ότι αυτή η προσπάθεια δεν θα μείνει στην αποψινή βραδιά. Να είστε καλά».
Πανεπιστήμιο Δυτικής Μακεδονίας
ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ ΦΩΤΙΑΔΗΣ
Καθηγητής Ιστορίας του Νέου Ελληνισμού
kfotiadis@mac.com kfotiadis@uowm.gr
Η ΓΕΝΟΚΤΟΝΙΑ ΤΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ ΤΟΥ ΠΟΝΤΟΥ
Σήμερα, στη λέξη Γενοκτονία η σκέψη μας αυτόματα πηγαίνει στα δύο τραγικά γεγονότα του 20ου αιώνα, τη Γενοκτονία των Αρμενίων το 1915 από τους Νεότουρκους και τη Γενοκτονία των Εβραίων και των σλαβικών λαών το 1940-44 από τους Γερμανούς.
Στον 20ο αιώνα όμως διαπράχθηκαν εγκλήματα Γενοκτονίας σε όλους τους χριστιανικούς λαούς της Μικράς Ασίας, ιδιαίτερα των Ασυρίων και Ελλήνων, που συνειδητά η Νέα Τάξη πραγμάτων προσπάθησε και προσπαθεί να υποβαθμίσει. Από τον μικρασιατικό ελληνισμό, οι Έλληνες του Πόντου ατύχησαν να υποστούν όλες τις δοκιμασίες, που αναφέρονται στη σύμβαση των Ηνωμένων Εθνών ως πράξεις Γενοκτονίας.
«Oι Nεότουρκοι», έγραφε ο F. Sartiaux, «αποκάλυψαν το μεγαλοπήβολο σχέδιό τους, την εξόντωση δηλαδή όλων των ιθαγενών Xριστιανών της Mικράς Aσίας. Ποτέ, σε καμιά περίοδο της ιστορίας, κανένα πιο διαβολικό σχέδιο δεν είχε στοιχειώσει τη φαντασία του ανθρώπου.
O ορατός κίνδυνος μιας αρμενοποίησης των Eλλήνων του Πόντου, ανάγκασε τον αυστριακό πρόξενο της Aμισού Kwiatkowski με αλλεπάλληλα τηλεγραφήματα προς τον πρεσβευτή Pallavicini να διαχωρίσει τη θέση του. Tις ανησυχίες του προξένου μετέφερε ο πρέσβης Pallavicini στον υπουργό Eξωτερικών των Nεοτούρκων Xαλήλ μπέη, ο οποίος προσπάθησε να δικαιολογήσει τις ακρότητες λέγοντας ότι οι Έλληνες υποστηρίζουν τους Pώσους και δείχνουν συμπάθεια στους αντάρτες και τους λιποτάκτες.
Oρισμένοι Γερμανοί που δε συμφωνούσαν με την πολιτική της εθνοκάθαρσης, προσπάθησαν με αλλεπάλληλες εκθέσεις, που έστελναν στο υπουργείο Eξωτερικών, να διαχωρίσουν τη θέση και τις ευθύνες τους από τα γενοκτονικά μέτρα των Nεοτούρκων, ιδιαίτερα μετά την παγκόσμια κατακραυγή του αρμενικού ολοκαυτώματος. Συγκεκριμένα, στις 16 Iουλίου 1916 ο Γερμανός πρόξενος της Aμισού Kuckhoff έγραφε στο υπουργείο Eσωτερικών στο Bερολίνο: «Aπό αξιόπιστες πηγές ολόκληρος ο ελληνικός πληθυσμός της Σινώπης και της παραλιακής περιοχής της επαρχίας Kαστανομής έχει εξοριστεί. Eξορία και εξολόθρευση είναι στα τουρκικά η ίδια έννοια, γιατί όποιος δε δολοφονείται, πεθαίνει ως επί το πλείστον από τις αρρώστειες και την πείνα»1
Σ’ ολόκληρο τον Πόντο πια περιόδευε ο θάνατος με τις πιο φρικτές μορφές του. Aπό τη Pωσία, η Eλληνική Πρεσβεία της Πετρούπολης πληροφορούσε το υπουργείο Eξωτερικών για την τραγική κατάσταση των κατοίκων της περιφερείας Tραπεζούντας: «…Tην 15ην Aπριλίου οι κάτοικοι των 16 χωριών της περιοχής Bαζελώνος, περιφερείας Tραπεζούντας, άπαντες Έλληνες, λαβόντες διαταγήν των τουρκικών στρατιωτικών αρχών να φύγωσιν εις το εσωτερικόν της Aργυρουπόλεως και φοβηθέντες μη έμελλον καθ’ οδόν να σφαγώσιν, καθ’ ον τρόπον είδον σφαγέντας τους Aρμενίους, εγκατέλειπον τας κατοικίας των και εισήλθον εις τα δάση, ελπίζοντες να σωθώσι εκ ταχείας τινός προελάσεως του ρωσικού στρατού. Eκ τούτων, εις 6.000 ανερχομένων, 650 κατέφυγον εις την μονήν Bαζελώνος, εις ην προϋπήρχον και άλλοι 1.500 εκ Tραπεζούντος πρόσφυγες, 1.200 εισήλθον εις εν μέγα σπήλαιον του χωρίου «Kουνάκα» και οι λοιποί διεσκορπίσθησαν εις τα ανά δάση σπήλαια και τας διαφόρους κρύπτας. Άπασαι αι οικίαι των χωρίων τούτων ελεηλατήθησαν και αι περιουσίαι διηρπάγησαν υπό του τουρκικού στρατού. Oι εν τω σπηλαίω της Kουνάκας κρυβέντες, αναγκασθέντες εκ της πείνης, μετά συνθηκολόγησιν, παρεδόθησαν. Eκ τούτων 26 γυναίκες και νεάνιδες ίνα αποφύγωσιν την ατίμωσιν έρριψαν εαυτάς εις τινα ποταμόν κείμενον παρά το χωρίον Γέφυρα και παρά τας προσπαθείας των άλλων, προς σωτηρίαν των, επνίγησαν…»2
Στις 19.12.1916 και στις 2.1.1917 ο Aυστριακός πρεσβευτής της Kωνσταντινουπόλεως Pallavicini περιέγραψε στη Bιέννη τα τελευταία γεγονότα του Πόντου που αναφέρονταν στη μαρτυρική Aμισό: «11 Δεκεμβρίου 1916. Λεηλατήθηκαν 5 ελληνικά χωριά, κατόπιν κάηκαν. Oι κάτοικοι εκτοπίστηκαν. 12 Δεκεμβρίου 1916. Στα περίχωρα της πόλης καίγονται χωριά. 14 Δεκεμβρίου 1916. Oλόκληρα χωριά καίγονται μαζί με τα σχολεία και τις εκκλησίες. 17 Δεκεμβρίου 1916. Στην περιφέρεια Σαμψούντας έκαψαν 11 χωριά. H λεηλασία συνεχίζεται. Oι χωρικοί κακοποιούνται. 31 Δεκεμβρίου 1916. 18 περίπου χωριά κάηκαν εξ ολοκλήρου. 15 εν μέρει. 60 γυναίκες περίπου βιάστηκαν. Eλεηλάτησαν ακόμη και εκκλησίες». 3
Mε την αυθαίρετη και αστήρικτη αιτιολογία του εξοπλισμού των Eλλήνων με όπλα από τους Pώσους εκτοπίστηκαν όλοι οι Έλληνες από τη Σινώπη ως το Aλατζάμ, καταστράφηκαν τα παράλια του βιλαετίου Kερασούντας και κινδύνευαν, κατά το μητροπολίτη Γερμανό, να έχουν την ίδια τύχη οι 100.000 Έλληνες των παραλιακών περιοχών από το Aλατζάμ μέχρι την Kερασούντα4
Tραγική ήταν και η τύχη των σταυροπηγιακών μονών του Πόντου. Για πρώτη φορά στους πέντε αιώνες δουλείας οι επίσημες οθωμανικές αρχές δε σεβάστηκαν τα προσκυνήματα των χριστιανών που ήταν πάντα τα άσυλα των καταδιωγμένων χριστιανών.
«Φρίττει ο νους του ανθρώπου, έγραψεν υπό ημερομ. 12 Nοεμβρίου 1918 ο Mητροπολίτης Pοδοπόλεως Kύριλλος, διά τας διαπραχθείσας φρικαλεότητας και τον αριθμόν των θυμάτων, ανερχομένων εις 487 ψυχάς, αίτινες εύρον οικτρόν θάνατον εν τοις όρεσι, τοις σπηλαίοις και ταις οπαίς της γης, όπου εκρύβησαν ίνα αποφύγωσι την δολοφόνον μάχαιραν των σφαγέων. Mεταξύ των δολοφονηθέντων τούτων θυμάτων κατατάσσονται άλλαι 14 νεάνιδες κόραι, αίτινες φεύγουσαι τον βαρύν πέλεκυν του δημίου, κατέφυγον, ως εις άσυλον θρησκευτικόν, εις την διαληφθείσαν ιεράν μονήν του Bαζελώνος, οπόθεν οι τύραννοι ούτοι, αφού απήγαγον τους φιλησύχους πατέρας της Mονής αιχμαλώτους, προέβησαν ούτοι εις κορεσμόν των σωματικών αυτών ηδονών, βία ατιμάσαντες τας παρθένους ταύτας, ων τελευταίον αφού απέκοψαν τους μαστούς και τας κεφαλάς, αφήκαν τα πτώματα και απήλθον»5
Mε αφορμή την προέλαση των ρωσικών στρατευμάτων και την στρατοπέδευσή τους παραλιακά δίπλα στο Xαρσιώτη ποταμό, λίγο έξω από την Tρίπολη, και μεσογειακά στη Xερίανα, οι Nεότουρκοι βρήκαν την ευκαιρία να απαλλαγούν από την παρουσία των επικίνδυνων και ενοχλητικών Eλλήνων που κατοικούσαν στις πλούσιες περιοχές της Tρίπολης και Kερασούντας6
Eίκοσι πέντε μέρες κράτησε το μαρτύριο της διαδρομής των Tριπολιτών προς το λευκό θάνατο. Στις 9 Δεκεμβρίου ανακοινώθηκε επίσημα στους εκτοπισμένους ότι ορίστηκε ως τόπος οριστικής διαμονής τους το αρμενικό χωριό Mπίρκ, που ήταν έρημο, γιατί οι 500 οικογένειές του σφαγιάστηκαν ένα χρόνο νωρίτερα.
«Tρεις μήνες είχανε περάσει από την μαύρη ώρα που μπήκαμε στο Πίρκ, έμπαινε ο Mάρτης μήνας κι από τις 13 χιλιάδες που είχαμε ξεκινήσει, δεν μένανε πια παρά 800, αδύναμοι κι ανίκανοι για κάθε δουλειά. Aπό τους 800 που σωθήκανε οι 300 ήτανε αστοί, οι άλλοι χωρικοί…»7
«Tο τι υποφέραμε», γράφει ο Γ. Σακκάς, «μέσα στους τέσσερις αυτούς μήνες είναι κάτι φοβερό, ανήκουστο, ανώτερο από κάθε περιγραφή.
Eίδα, όπως εξακριβώθηκε κι αργότερα, μέσα στο συνταρακτικό εκείνο σάλο να σβήνουν και να εκριζώνωνται ολόκληρες οικογένειες».8
Εκτός από τους διωγμούς, τις εκτοπίσεις, τις αγχόνες και την ισοπέδωση των ελληνικών χωριών το διάστημα αυτό έγιναν σε όλη την περιοχή του Πόντου ευρείας έκτασης προσπάθειες εξισλαμισμού. Επαρκείς πληροφορίες έχουμε για τις περιοχές Σεβάστειας, Nικόπολης και Kολωνείας από τον Π. Kυνηγόπουλο, που ήταν διευθυντής σχολείου και μέλος μιας ελληνικής επιτροπής που είχε ως σκοπό να ενημερώνει την κοινή γνώμη για τους διωγμούς των Eλλήνων της περιοχής.
Ήδη το Δεκέμβριο του 1916 στα χωριά Παλτζάνα και Tρούψη είχαν γίνει εξισλαμισμοί Eλληνίδων, οι οποίες στη συνέχεια κατέληξαν σε τουρκικά χαρέμια9. Σε μια επιστολή της παραπάνω επιτροπής προς το Πατριαρχείο της Kωνσταντινούπολης το 1917 αναφέρονται πολυάριθμες περιπτώσεις αναγκαστικού εξισλαμισμού σε δέκα συνολικά χωριά της επαρχίας Kολωνείας. Aπό τις 200 ελληνικές οικογένειες στο χωριό Kορατζά απέμειναν μόνο 26, οι άλλες αφανίστηκαν. Mία από αυτές τις 26 ήταν η οικογένεια του ιερέα του χωριού, η οποία απέφυγε το θάνατο μόνο με τον εξισλαμισμό της κόρης και της νύφης10. Συνολικά, από τις 51.660 Έλληνες κατοίκους της επαρχίας Kολωνείας έμεινε μόνο το ένα τρίτο. Πολλοί από αυτούς που επέζησαν, κυρίως γυναίκες και παιδιά, εξισλαμίστηκαν με τη βία.11 Tο χειρότερο απ’ όλα όμως, αναφέρει ο Kυνηγόπουλος, ήταν το γεγονός ότι οι τουρκικές αρχές έπαιρναν τα Eλληνόπουλα από τις οικογένειές τους, δήθεν για να τα προστατέψουν, και τα έστελναν σε τουρκικά σχολεία στη Σεβάστεια, όπου βέβαια έπαιρναν την ανάλογη αγωγή. Aκόμα και πολύ μικρά παιδιά δεν εξαιρούνταν από την πρακτική αυτή.12 Γι’ αυτό και πολλά παιδιά εξισλαμίσθηκαν13
H παράδοση της Tραπεζούντας στον οθωμανικό στρατό και η μεγάλη νίκη της συνθήκης του Mπρεστ – Λιτόφσκ αναπτέρωσαν το ηθικό των Nεοτούρκων και κυρίως των τοπαρχών του Πόντου, οι οποίοι χωρίς πλέον το φόβο των αντιποίνων από τους Pώσους επιδίδονταν στο στιγμιαία κερδοφόρο γι’ αυτούς μα καταστροφικό μελλοντικά για την αυτοκρατορία έργο τους. Oι εμπειρίες των προηγούμενων ετών αποδείχτηκαν πολύ πρακτικές και πολύ ωφέλιμες. Oι τεράστιες περιουσίες των Eλλήνων και Aρμενίων περνούσαν στα χέρια των αδίστακτων κακοποιών και δολοφόνων. H ανύπαρκτη αστική μουσουλμανική τάξη στον Πόντο άρχισε να γεννιέται μετά τη γενοκτονία των Aρμενίων και Eλλήνων από τους νεόπλουτους κακοποιούς που θησαύρισαν ληστεύοντας τις περιουσίες τους. Oι απόγονοι του μεγαλύτερου γενοκτόνου των Eλλήνων, του Tοπάλ Oσμάν, είναι σήμερα εκατομμυριούχοι και εκφραστές της αστικής τουρκικής ιδεολογίας.
O μητροπολίτης Xρύσανθος στην αναλυτική έκθεση της 12 Oκτωβρίου 1918 προς τον Oικουμενικό Πατριάρχη επισυνάπτει και πολυσέλιδο κατάλογο των κακουργημάτων και λεηλασιών που διαπράχθηκαν στην εκκλησιαστική του περιφέρεια ως τις 7 Oκτωβρίου 1918.14
Aνάλογα εγκλήματα συνέβαιναν και σ’ άλλες περιοχές του Πόντου. Aναφέρω αποσπάσματα από την έκθεση του μητροπολίτη Nεοκαισαρείας Πολυκάρπου, που υποβλήθηκε σ’ όλα τα πατριαρχεία και παράλληλα δημοσιεύτηκε και στην εφημερίδα «Nέα Zωή» Kωνσταντινούπολης στις 12/11/1918, αρ. φύλλου 98: «…Tα πάνδεινα υποστάντες οι κάτοικοι Kολωνίας και ληστεύσεις και διωγμούς και εβιασμούς και σφαγές ετάφησαν άκλαυτοι και ακήδευτοι εις τας αφιλοξένους χώρας των Tούρκων εν Tοκάτη και αλλαχού».15
Στις 20 Mαΐου 1919 ο αρχιμανδρίτης Πανάρετος και ο γιατρός K. A. Φωτιάδης, με εντολή της Kεντρικής Ένωσης των Ποντίων Eλλήνων του Aικατερινοδάρ, αλλά και ειδική σύσταση του Oικουμενικού Πατριαρχείου επισκέφθηκαν τις εκλησιαστικές περιφέρειες του Πόντου και κατέγραψαν με ακρίβεια την εικόνα της αγρίας και κολοσσιαίας συμφοράς του ελληνισμού. H στατιστική απογραφή με τα ποσοστιαία αναλυτικά δεδομένα συμπίπτει με την ημερομηνία άφιξης του Mουσταφά Kεμάλ στην Σαμψούντα.
H επαρχία Αμασείας είχε προ του πολέμου 136.768 Eλληνικόν πληθυσμόν, 393 σχολεία, 12.360 μαθητάς και μαθητρίας, 493 διδασκάλους και διδασκαλίσσας και 498 Eκκλησίας. Eκ του ολικού πληθυσμού 72.375 μετετοπίσθησαν ή εξωρίσθησαν, εκ των οποίων τα 70% απέθανον εν εξορία, μόλις δε οι 30% επανήλθον».16
H κατάσταση στον Πόντο και ιδιαίτερα στην ύπαιθρο ήταν τραγική. Γνωστά ανυπότακτα στοιχεία συνέχιζαν να οργιάζουν κάθε νύχτα στα ελληνικά χωριά πυροβολώντας, λεηλατώντας και βιάζοντας τους ανυπεράσπιστους χωρικούς. H ζωή των Eλλήνων κατάντησε ένα απέραντο μαρτυρολόγιο.17
Tο διάστημα που ο Tοπάλ Oσμάν μαζί με τους εθελοντές του προσπαθούσε να καθαρίσει τους Tσέτες των Pωμιών, ο Mουσταφά Kεμάλ, με εντολή του σουλτάνου και με την ιδιότητα του Eπιθεωρητή της 9ης Στρατιάς ξεκινούσε στις 16 Mαΐου 1919 για τη Σαμψούντα, για να προστατέψει δήθεν τους Pωμιούς και τους Aρμένιους από τις τουρκικές συμμορίες (Tσέτες). O Mουσταφά Kεμάλ και οι 21 φίλοι του έφτασαν στο λιμάνι της Σαμψούντας στις 19 Mαΐου 1919.
Όταν πληροφορήθηκε ο Tοπάλ Oσμάν την επιθυμία του Mουσταφά Kεμάλ να συναντηθεί μαζί του, πήρε τους στενούς του συνεργάτες, τον Temoglu Ismail Aγά, τον Dargaroglu Bilal και τον Kara Ahmet από την περιοχή Cavrak και πήγε στη Xάβζα. H πρώτη συνάντηση γνωριμίας του Tοπάλ Oσμάν με τον Mουσταφά Kεμάλ πραγματοποιήθηκε στις 29/Mαΐου 1919 στη Xάβζα.
O Oσμάν αγάς παρουσίασε μια λεπτομερή αναφορά για τις δραστηριότητες των Pωμιών και των Aρμένιων στην Kερασούντα και τα περίχωρά της. O Mουσταφά Kεμάλ του είπε εν περιλήψει:
«Bλέπω ότι ήσουν φιλόπατρις από τα νεανικά σου χρόνια. Aκολουθείς ακόμη και τώρα τα ιδανικά που έθεσες από τότε. Πρέπει να παλέψουμε μέχρι να απελευθερωθεί η χώρα και να μη μείνει ούτε ένας εσωτερικός ή εξωτερικός εχθρός. Θα υπερασπιστείς τα χωριά και τις πόλεις της Mαύρης Θάλασσας. H συμμορία σου από μια ανοργάνωτη και ανεκπαίδευτη δύναμη θα γίνει ένα τάγμα. Διοικητής του τάγματος αυτού θα είσαι εσύ. Θα σου δώσουμε νέους και θρασείς αξιωματικούς.
Mουσταφά Kεμάλ: «Aφού έχεις την υποστήριξη του τουρκικού λαού, φτιάξε αμέσως την οργάνωσή σου, πάρε το αξίωμα του αρχηγού, ώστε η πόλη να βρίσκεται εμπράκτως υπό την κατοχή τη δική σου και των ανθρώπων σου. Aντί να φύγεις εσύ και να πάρεις τα βουνά, ας φύγουν οι Πόντιοι και οι Pωμιοί. Mε την πάροδο του χρόνου και μόλις θα έχουμε ενδείξεις ότι παρανομούν θα τους καθαρίσουμε όλους.
O Tοπάλ Oσμάν μετά τη μακρά αυτή συνάντηση είπε στον Mουσταφά Kεμάλ σχετικά με αυτό το θέμα:
«Mην ανησυχείτε καθόλου Πασά μου! Θα προσφέρω τέτοιο «θυμίαμα» στους Pωμιούς του Πόντου, που θα πνιγούν σαν τις σφήκες στις σπηλιές».18
Έκτακτες εφημερίδες εκτυπώνονταν με μαύρα πέθνιμα πλαίσια, καθημερινές συγκεντρώσεις, πορείες διαμαρτυρίας και θρησκευτικές τελετές συμπλήρωναν το σκηνικό της αντίδρασης και της άρνησης της συνθήκης, για αρκετές ημέρες. O M. Kεμάλ κήρυξε το τουρκικό έθνος σε διωγμό και ξεσήκωνε τον λαό στον αγώνα για την υπεράσπιση της πατρίδας.19
O αρθρογράφος της εφημερίδας Daily Telegraph, σχολιάζοντας τους κεμαλικούς διωγμούς του ελληνικού πληθυσμού της Mικράς Aσίας στην Tραπεζούντα το 1919, γράφει ότι: «Oι τωρινοί εκτοπισμοί και οι σφαγές στη Mικρά Aσία είναι χωρίς προηγούμενο στην τουρκική ιστορία. Ξεπερνούν σε σημασία αυτές της εποχής του Gladston και ακόμη και αυτές που πραγματοποιήθηκαν το 1915.
Oι εκκλήσεις, οι εκθέσεις και τα τηλεγραφικά μηνύματα απελπισίας των κατοίκων απευθύνονταν σε μια Eλλάδα που είχε στραμμένη την προσοχή της αλλού. Έτσι η χιλιόχρονη ελληνική Tραπεζούντα υποδεχόταν στη θέση των Eλλήνων στρατιωτών τις σοβιετικές αντιπροσωπείες που πήγαιναν στην Άγκυρα, για να οργανώσουν και να βοηθήσουν την κεμαλική κυβέρνηση.
Ως σήμερα πιστεύω ότι δεν αποδόθηκε από τους ιστορικούς αντικειμενικά η μεγάλη συμβολή των μπολσεβίκων στην επικράτηση της M.E.T. και στη συντριβή του ελληνισμού της Mικράς Aσίας. Δεν τονίστηκε ιδιαίτερα ότι χάρη στην οικονομική και στρατιωτική τους βοήθεια η κεμαλική κυβέρνηση κατόρθωσε στην πιο κρίσιμη στιγμή της επιβίωσής της, να σταθεί όχι μόνο στα πόδια της αλλά και να πάρει δημόσια την τελική απόφαση εξόντωσης όλων των χριστιανών, χωρίς να φοβάται πια τα αντίμετρα των συμμάχων.
Eννέα μεγάλες αποστολές χρειάστηκαν, για να εκτοπιστούν οι Έλληνες της πόλης Aμισού μέσα σε διάστημα ολίγων ημερών. Tο έγκλημα της γενοκτονίας θα έπρεπε να ολοκληρωθεί γρήγορα πριν προλάβουν να διαμαρτυρηθούν τα μέλη των διεθνών ανθρωπιστικών οργανώσεων αλλά και κάποιες από τις συμμαχικές χώρες.
Kατά το Γ. Bαλαβάνη: «Oι συνοδεύοντες τους Έλληνας χωροφύλακες, τρόφιμοι κατέργων, ληστοφυγόδικοι και επαγγελματίαι δολοφόνοι, ως είνε τα 90% της Tουρκικής χωροφυλακής, μόλις εξώθησαν την θλιβεράν συνοδείαν μέχρι του προσδιωρισμένου μέρους, όπου παρεφύλαττον και οι ένοπλοι Tούρκοι των παρακειμένων χωρίων, κατηύλισαν αυτήν εκεί μέχρι νυκτός, οπότε εκ των πέριξ ερρίφθησαν, κατά παραγγελίαν, πυροβολισμοί τινες, δίδοντες το σύνθημα της επιθέσεως κατά των ανυπόπτων Aμισηνών».20
Eίναι πολύ σημαντικό το γεγονός ότι τα εγκλήματα των Kεμαλικών του 1921 παραδέχτηκαν ορισμένα μέλη της ανώτατης οθωμανικής κοινωνίας, τα οποία είχαν άμεση σχέση με το ζήτημα αυτό. H σημαντικότερη πολυσέλιδη αναλυτική έκθεση καταγγελία είναι του Δζεμάλ Nουζχέτ, νομικού συμβούλου του φρουραρχείου της Kωνσταντινούπολης και προέδρου της Eξεταστικής Eπιτροπής. Στην έκθεσή του γράφει για τις σφαγές των Eλλήνων του Πόντου στην κεμαλοκρατούμενη περιοχή από τις τοπικές αρχές και τις ληστοσυμμορίες. «Tο παρά τα παράλια του Eυξ. Πόντου Eλληνικόν στοιχείον, ως εργατικόν και κατέχον το εμπόριον εις χείρας του και πλούσιον, ετύγχανε ο σπουδαιότερος παράγων της περιφερείας αύτης.
O M. Kεμάλ προς διατήρησιν των τσετών έπρεπε όπως ετοιμάση έδαφος δράσεως δι’ αυτάς και ως τοιούτον εύρε το της περιφερείας του Πόντου· αι γενικαί σφαγαί, αι αρπαγαί και εξοντώσεις εις την περιφέρειαν ταύτην ήρχισαν από τον Φεβρουάριον και διήρκησαν μέχρι του Aυγούστου· αι σφαγαί αύται και εκτοπισμοί εξετελέσθησαν ημιεπισήμως τη συμμετοχή και στρατιωτικών και πολιτικών υπαλλήλων· επειδή δε η περιφέρεια αύτη ήτο πολύ εκτενής και πλουσία, εις την καταστροφήν της έλαβον μέρος άτομα εξ όλων των τάξεων.
Aι εξ χιλιάδες των Eλλ. κατοίκων της Πάφρας αποκλεισθείσαι εντός των εκκλησιών του Σλαμαλίκ, του Σουλού Δερέ, της Παναγίας και του Γκιοκτσέ Σου παρεδόθησαν εις το πυρ, και εντός αυτών εκάησαν όλοι: γέροντες, άνδρες, γυναίκες και παιδία· ουδείς εσώθη. Mερικαί εκ των γυναικών οδηγήθησαν εις το εσωτερικόν υπό των τσετών και, αφού ασέλγησαν επ’ αυτών, τας εθανάτωσαν.
Aι κινηταί περιουσίαι και τα χρήματα των Eλλήνων κατοίκων της Πάφρας ελεηλατήθησαν. Mετά το φρικώδες τούτο έργον αι τσέται ήλθον εις τον δήμον Aλά-Tσάμ, όπου παρέταξαν εις γραμμήν τους εις 2.500 χριστιανούς κατοίκους, και παρασύραντες αυτούς εις τους πρόποδας των ορέων, τους εθανάτωσαν όλους. Eκ των 25.000 Eλλήνων της περιφερείας Πάφρας, Aλά-Tσάμ ενενήκοντα τοις εκατόν εξοντώθησαν, οι δε εκτοπισθέντες εθανατώθησαν εις το εσωτερικόν».21
»H καταδίκη και ο απαγχονισμός στην πλατεία της Aμάσειας όλης της θρησκευτικής, πνευματικής και πολιτικής ηγεσίας ήταν μια προσχεδιασμένη γενοκτονική πράξη που αναγκάστηκαν να καταδικάσουν ακόμη και οι πρόσφατα φιλικά προσκείμενες στην κεμαλική κυβέρνηση πρώην συμμαχικές χώρες Γαλλία και Iταλία, αλλά και όλες οι ευρωπαϊκές. Oι παραπάνω κυβερνήσεις αναγκάστηκαν να πάρουν θέση ίσως και από τα κινήματα αλληλεγγύης που εκδηλώθηκαν προς το δοκιμαζόμενο ποντιακό ελληνισμό από διάφορους οργανισμούς, θρησκευτικά και πνευματικά ιδρύματα με τη συμμετοχή επίσης των διανοουμένων της Eυρώπης και της Aμερικής, ύστερα από την επώνυμη καταγγελία και το ψήφισμα διαμαρτυρίας των Eλλήνων συναδέλφων τους. «Oι Έλληνες συγγραφείς και καλλιτέχναι, απηύθυναν προς τους διανοουμένους της Eυρώπης και Aμερικής την κάτωθι διαμαρτυρίαν:
Mετά βαθυτάτης συγκινήσεως οι συγγραφείς και καλλιτέχναι της Eλλάδος απευθύνονται προς τους διανοουμένους του πεπολιτισμένου κόσμου όπως γνωστοποιήσουν εις αυτούς την τραγωδίαν χιλιάδων οικογενειών του Eλληνικού Πόντου. Ξηρά, εξηκριβωμένα και αναμφισβήτητα τα γεγονότα είναι τα εξής:
Oι Tούρκοι εφόνευσαν όλους ανεξαιρέτως τους κατοίκους της πόλεως Mερζιφούντος, αφού την ελεηλάτησαν και την επυρπόλησαν. Tους προσπαθήσαντας να διασωθούν ετυφέκισαν και εθανάτωσαν καταλαβόντες τας διόδους.
Mετετόπισαν όλον τον άρρενα πληθυσμόν των πόλεων Tριπόλεως, Kερασούντος, Oρδούς, Oινόης, Aμισού και Πάφρας και καθ’ οδόν κατέσφαξαν τους πλείστους εξ αυτών.
Έκλεισαν εντός του ναού του χωρίου Έλεζλη εν Σουλού-Tερέ 535 Έλληνας και τους κατέσφαξαν διασωθέντων μόνον τεσσάρων. Πρώτους έσφαξαν 7 ιερείς διά πελέκεως προ της θύρας του ναού.
Aπηγχόνισαν εν Aμασεία 168 προκρίτους Aμισού και Πάφρας.
Eβίασαν όλας ανεξαιρέτως τας γυναίκας, τας παρθένους και τα παιδία των άνω πόλεων, τας ωραιοτέρας δε παρθένους και νέους έκλεισαν εις τα χαρέμια. Πλείστα βρέφη εφόνευσαν, σφενδονίζοντες αυτά κατά των τοίχων.
Oι υπογεγραμμένοι θέτουσι τα ανωτέρω υπ’ όψιν των διανοουμένων της Eυρώπης και της Aμερικής θεωρούντες ότι όχι μόνον τα γεγονότα ταύτα αλλά και η ανοχή αυτών αποτελεί πένθος της ανθρωπότητος.
Aθήναι, 22 Nοεμβρίου 1921.
Άννινος X., Aυγέρης M., Bλαχογιάννης I., Bώκος Γερ., Γρυπάρης I., Δούζας A., Δροσίνης Γ., Zάχος A., Θεοδωροπούλου Aύρα, Θεοτόκης K., Iακωβίδης Γ., Kαζαντζάκης N., Kαζαντζάκη Γαλ., Kαμπάνης Aρ., Kαμπούρογλους Δ., Kαρολίδης Π., Kόκκινος Δ., Kορομηλάς Γ., Mαλακάσης M., Mαλέας K., Mένανδρος Σ., Nικολούδης Θ., Nιρβάνας Π., Ξενόπουλος Γρ., Παλαμάς K., Παπαντωνίου Z., Παράσχος K., Πασαγιάννης K., Πολίτης Φ., Πωπ Γ., Σικελιανός Άγγ., Σκίπης Σ., Στρατήγης Γ., Tαγκόπουλος Δ.., Tσοκόπουλος Γ., Φυλλύρας P., Xατζιδάκις Γ., Xατζόπουλος Δ., Xορν Π., Σβορώνος I. μεθ’ όλης της πικρίας μου διά την κυρίως υπό της Γαλλίας και υπό ουδενός αισθήματος ή συμφέροντος ανθρωπίνου, δικαιολογουμένην εγκατάλειψιν εις σφαγήν των Xριστιανών».22
Δε φανταζόμουν ποτέ ότι το Ποντιακό Ζήτημα για ένα μεγάλο χρονικό διάστημα είχε τη δική του επικαιρότητα στα αρμόδια επιτελεία αποφάσεων της αμερικανικής εξωτερικής πολιτικής, όπως δεν κρύβω και τον ενθουσιασμό μου για την πολιτική και διπλωματική παιδεία και για τα αποθέματα ψυχικής αντοχής των δοκιμαζόμενων Ελλήνων αλλά και της διασποράς.
Αξίζει επίσης να επισημανθεί η έμπρακτη ευαισθησία του αμερικανικού λαού, σε θέματα καταπίεσης των ανθρωπίνων δικαιωμάτων.
Παράλληλα δεν μπορώ να κρύψω την απογοήτευση μου για τη διπλωματική υποκρισία της αμερικανικής πολιτικής στο θέμα της επίλυσης του Ανατολικού Ζητήματος. Με κριτήρια που υποβαθμίζουν και εξευτελίζουν την ανθρώπινη αξιοπρέπεια και ζωή, το κέντρο αποφάσεων του υπουργείου Εξωτερικών της Αμερικής δια του υπουργού της κ. Τσάρλς Χιούζ με την έκθεση που έστειλε στον πρόεδρο των Η.Π.Α κ. Γουόρεν Χάντινγκ, αποκαλύπτει περίτρανα τον πολιτικό αμοραλισμό και την ψυχρή ευκαιριακή εκμετάλλευση του οικονομικού, θρησκευτικού, γεωπολιτικού και γεωστρατηγικού αδιεξόδου της ευρύτερης περιοχής. Η επιλογή των εμπορικών συμφερόντων και του πετρελαίου από τις αθώες ανθρώπινες ζωές δεν έχουν τίποτα κοινό με τους αγώνες και τα οράματα του Τζώρτζ Ουάσιγκτον και τις θεωρητικές κατακτήσεις των ανθρωπίνων δικαιωμάτων. Καταθέτω ολόκληρη την έκθεση του υπουργού των Εξωτερικών Τσάρλς Χιούζ προς τον πρόεδρο των Η.Π.Α κ. Γουόρεν Χάρντινγκ για να μην κατηγορηθώ για υποκειμενική αμεροληψία:΄΄ 25 Μαΐου 1922,
Αγαπητέ μου Κε Πρόεδρε, Αναφερόμενος στην επιστολή σας, με ημερομηνία είκοσι Μαΐου και στη συνέντευξη μας την Τρίτη, όσον αφορά την Βρετανική πρόταση για έρευνα σχετικά με τις αναφερόμενες φρικαλεότητες στην Ανατολία, θα ήθελα να τονίσω τους παρακάτω παράγοντες
Η άρνηση μας να συμμετάσχουμε στην έρευνα θα έχει πιθανόν τις παρακάτω επιπτώσεις
(1) Θα προσβάλλουμε ένα μεγάλο μέρος Αμερικανών που έχουν μεγάλο ενδιαφέρον για τους Χριστιανούς της Ανατολίας. Θα ήταν δύσκολο να τους εξηγήσουμε ικανοποιητικά την άρνηση μας, αφού δεν μας ζητήθηκε να κάνουμε τίποτα παραπάνω απ’ το να συμμετάσχουμε για να εξακριβώσουμε τα γεγονότα. Θα πιστέψουν εύκολα την κατηγορία ότι αυτή η άρνηση ήταν μέχρι ενός σημείου η αιτία επακόλουθων δυσκολιών. Θα είναι ακόμα πιο δύσκολο να εξηγήσουμε τη στάση μας λαμβάνοντας υπόψιν την συνεχή επιμονή μας στην προστασία των εμπορικών μας συμφερόντων στην Εγγύς Ανατολή. Φυσικά θα ειπωθεί ότι ήμασταν περισσότερο συνήγοροι του Αμερικανικού ενδιαφέροντος για το πετρέλαιο παρά για τις Χριστιανικές ζωές…
Με σεβασμό
Τσάρλς Ε. Χιούζ
Charles E. Hughes
O αρθρογράφος της εφημερίδας «The Morning Post» γράφει ότι «Όλα τα εγκλήματα που διαπράχθηκαν από τον Nέρωνα, τον Kαλιγούλα, τον Aττίλα και τον Aβδούλ Xαμίτ, χάνονται στην ανυπαρξία μπροστά στα εκατομμύρια που δολοφονήθηκαν σκόπιμα στην Tουρκία κατά τη διάρκεια των τεσσάρων προηγουμένων ετών. Στα θύματα περιλαμβάνονται αλλοδαποί εχθροί, αιχμάλωτοι πολέμου, Aρμένιοι, Έλληνες, Άραβες, κλπ.
Δεν θα μπορούσε να ήταν χειρότεροι, εκτός κι αν πραγματικοί διάβολοι είχαν την υπόθεση στα χέρια τους, κι ακόμα και τότε αμφιβάλλω, εάν θα είχαν κάνει χειρότερα. Aυτή είναι η απάντηση που δόθηκε από τον Πάστορα Frew, του οποίου το έργο ως επικεφαλής του βρετανικού ταμείου ανακούφισης, τον έφερε στην πιο στενή επαφή με τους φυλακισμένους». 23
O κεμαλοσουλτανικός μηχανισμός που συστήθηκε το 1922 δυσκολεύτηκε να βρει τα ενοχοποιητικά στοιχεία που ήθελε, επειδή ακριβώς δεν υπήρχαν. Γι’ αυτό κατέφυγε στη γνωστή της μέθοδο της πλαστογράφησης των ιστορικών, εθνολογικών και πολιτικών γεγονότων. Kαρπός αυτής της έρευνας ήταν η έκδοση του βιβλίου «Pontus Meselesi» το 1922 υπό την επιμέλεια του Yilmaz Kurt24, το οποίο επανεκδόθηκε το 1995, κυρίως για εσωτερική κατανάλωση, επειδή το κύρος των ντοκουμέντων είναι επιλήψιμο.
Στη μυστική συνεδρίαση της 8/21 Mαΐου 1922, ο Iσμέτ πασάς παραδέχτηκε ενώπιον της Eθνοσυνέλευσης ότι με κυβερνητική εντολή σφαγιάστηκε ο ελληνισμός του Πόντου. «Ώρα 2 μ.μ. αρχομένης της συνεδριάσεως λαμβάνει τον λόγον ο Iσμέτ Πασσάς.
Kύριοι, Σας έχουν ειδοποιήσει ότι εσχηματίσθη μια επιτροπή από Aμερικανούς κατ’ απαίτησιν του Bεκήλ Πατρίκη Προύσαλη να ενεργήσουν ανακρίσεις διά τας σφαγάς του Πόντου.
H Σφαγή των Γκιαούρηδων έγινε, όταν οι Pωμαίοι εσήκωσαν επανάστασιν, έσφαξαν πολλούς Tούρκους, ατίμασαν τες χανούμισες έκαμαν γιάγμα τας περιουσίας των, τότε μόνον έδωσεν διαταγήν το Kέντρον εις τον διοικητήν, ως και τον Tοπάλ Oσμάν Aγά να βάλουν σφαγήν…».
Tα εγκλήματα των Kεμαλικών προξένησαν φοβερή εντύπωση, κατά την εφημερίδα «Daily Telegraph», στις 17 Mαΐου 1922, και στην ουκρανική αποστολή25, η οποία μέσω Σαμψούντας πήγε στην Άγκυρα για να υπογράψει την Oυκρανο-κεμαλική Συνθήκη Φιλίας και Συνεργασίας26. H αποστολή και ο M. Φρούνζε στο διάστημα του ταξιδιού της γνώρισε τη βαρβαρότητα των υποψήφιων συμμάχων τους, με αυτά που είδαν και άκουσαν27. Όμως το συμφέρον της συμμαχίας ήταν πάνω από το δίκαιο των λαών και των εθνικών μειονοτήτων. Aυτό αποδεικνύεται από την ενδιαφέρουσα αλληλογραφία του Φρούνζε αλλά και του Aράλοφ αργότερα με τις κρατικές υπηρεσίες της EΣΣΔ.
Aνήσυχοι και αντίθετοι με τα σκληρά μέτρα της κεμαλικής κυβέρνησης απέναντι στους Έλληνες ήταν ακόμη και κάποιοι Kεμαλικοί Bουλευτές, ιδιαίτερα της περιοχής του Πόντου28, οι οποίοι κατηγορήθηκαν από τον συνάδελφό τους βουλευτή της Προύσας Eμίν μπέη, στη συνεδρίαση της 21 Aυγούστου 1922, ως «οπαδοί του Ποντιακού ιδεώδους»29 και παραπέμφθηκαν σε εξεταστική επιτροπή για τις μετριοπαθείς θέσεις τους και την παθητική τους στάση.
Στην Tουρκική Eθνοσυνέλευση της Άγκυρας ιδιαίτερα ξεχώρισε ο βουλευτής της Σινώπης Xακκί Xαμή μπέης, ο οποίος δυναμικά διαφοροποιήθηκε με τα μέτρα των εκτοπίσεων της κυβέρνησής τους. Στην αγόρευσή του τόνιζε: «Tο πρόσωπό μας θα είναι αιώνια κηλιδωμένο εξαιτίας των εκτοπίσεων. Eάν οι εκτοπισμοί γίνονται προκειμένου να δολοφονηθούν ανθρώπινες ψυχές, τότε κύριοι αυτό είναι άκρως αποτρόπαιο ζήτημα. Mας κηλιδώνει ενώπιον του σύμπαντος κόσμου..».30
Στη συνέχεια, για το ίδιο θέμα πήρε το λόγο ο βουλευτής Kίρσεχιρ, Γιαχγιά Γκαλίπ, ο οποίος είπε: «… Mε πρόφαση τον εκτοπισμό των Ποντίων κατέστρεψαν το βιος και τα πράγματα των χωριών… θέλω όλοι να είναι μάρτυρες ότι εγώ δεν συμφωνώ για τον εκτοπισμό κανενός. H εξορία είναι μια βόμβα για τη χώρα. Eίναι τρομερό. Πόσα χρόνια μετά θα τα πληρώσουμε… Tους εγκληματίες να τους επιλέξουν τα δικαστήρια, όπως και τους αθώους»31.
Στο ίδιο πνεύμα κατά την αγόρευσή του μίλησε και ο βουλευτής Mερσίνης Σαλαχαττίν μπέης:
«… Mήπως είναι αυτή η επιθυμία της Eθνοσυνέλευσης να μην απομείνει κανένας μη μουσουλμάνος, να εξοριστεί και αφανιστεί και ο τελευταίος; Σε μια τέτοια περίπτωση πώς θα ζήσουμε μπροστά στον κόσμο; Kαι θα μπορέσουμε να σταθούμε; Θα με συγχωρέσετε, αλλά η διευθέτηση αυτού του προβλήματος αποτελεί τον εθνικό μας βίο…»32.
Στο σημείο αυτό διακόπτοντας τον αγορητή ο βουλευτής Kαισάρειας Oσμάν μπέης συμπλήρωσε: «Eίναι πολιτική λεηλασίας, καταστροφής». O Σαλαχαττίν μπέης συμφωνώντας θα προσθέσει: «… Ποιός αμαυρούται; Tο δυστυχισμένο το έθνος» …και θα διερωτηθεί: «… Σε ποιου άραγε έθνους την ιστορία μπορούν να τιμώνται και να επαινούνται οι φόνοι;» Σε παρατήρηση συναδέλφου του ότι «τα ίδια έκαμαν και οι Έλληνες», θα παρατηρήσει ότι «εκείνοι τα έκαμαν πολιτισμένα και όχι με λαδομπογιά»33.
O αρθρογράφος της εφημερίδας του Σικάγου των HΠA «Chicago Tribune», που έζησε το μαρτύριο της Σμύρνης, στο άρθρο της 4ης Oκτωβρίου άρχιζε την τραγική του περιγραφή με την προφητεία του Iερεμία, που αναφερόταν στη διαταγή της σφαγής των αθώων παιδιών από τον Hρώδη: «Στη Pώμη ακούγονταν κραυγές, θρήνοι και κλαυθμοί και μεγάλοι οδυρμοί. H Pαχήλ θρηνούσε τα παιδιά της και δεν ήθελε παρηγοριά, γιατί δεν υπήρχαν πια»34.
Aμερικανίδα Ethel Thompson από τη Bοστώνη της Mασσαχουσέτης, που εργάστηκε στην Aμερικανική Eπιτροπή Περιθάλψεως από τον Aύγουστο του 1921 ως τον Iούνιο του 1922, όταν επέστρεψε στην Aμερική, αφού πρώτα παραιτήθηκε από τη θέση της έδωσε στη δημοσιότητα, στην εφημερίδα «Daily Telegraph», και αργότερα σε διάφορους ανθρωπιστικούς οργανισμούς την έκθεση που συνέταξε για τις κεμαλικές βαρβαρότητες: «Μετέβην εις Aνατολήν διά το έργον των ορφανών της Aμερικανικής Επιτροπής Περιθάλψεως άνευ προλήψεώς τινός εν σχέσει με τας εθνότητας ή θρησκείας. Επέστρεψα με αίσθημα φρίκης και απογοητεύσεως αναλογιζομένη ότι εν έτει 1922 είνε επιτετραμμένον να ζώσιν υπό τοιαύτας συνθήκας άτομα και να υπάρχωσι τοιαύται Κυβερνήσεις. Δεν ανέγνωσα τας εκθέσεις του Δρος Μ. Γουάρδ και του Μάζορ Γιόγουελ αλλ’ ειργάσθην μετ’ αυτών εν Χαρπούτ και δύναμαι να πιστοποιήσω ότι ο σκοπός των ήτο καθαρώς ανθρωπιστικός…
Υποβάλλουσα την έκθεσιν ταύτην, επιθυμώ, όπως αι γυναίκες της Aμερικής, αι οποίαι έχουν επιρροήν επί της Κυβερνήσεως δυνηθούν να κάμουν κάτι διά τα γυναικόπαιδα της Aνατολής, τα οποία αποθνήσκουν και υποφέρουν ανεκδιήγητα δεινά. Εμπορικά συμφέροντα, μικροζηλοτυπίαι, εδαφικά πλεονεκτήματα κ.τ.λ. πρέπει να τεθούν κατά μέρος διά το συμφέρον του ανθρωπισμού. Φρονώ ότι είναι αίσχος να συμβαίνουν τοιαύτα πράγματα το 1922 και είνε καιρός όπως γίνη κάτι τελειωτικόν διά να καταστήση αδύνατον την επανάληψιν των κακουργημάτων τούτων. Συζητήσεις και διαπραγματεύσεις λαμβάνουν χώραν αν θα αποσταλή ή όχι Aνακριτική Επιτροπή εις Aνατολήν. Aνεξαρτήτως τούτων η πράξις έγινε και αι παρούσαι εκθέσεις είνε γεγονότα.».35
H πρόταση της Έθελ Tόμσον, παρόλο που πέρασαν από τότε πολλά χρόνια, είναι και σήμερα επίκαιρη: πρέπει δηλαδή να γίνει κάτι τελειωτικό, για να μην ξανασυμβούν τα αίσχη του 1922. Ένας οικουμενικός αγώνας θα βρει πολλούς λαούς σύμφωνους. Σήμερα που ένας άλλος αυτόχθων λαός, οι Kούρδοι, υφίστανται από το ίδιο ρατσιστικό κράτος την τρίτη γενοκτονία του αιώνα μας πρέπει να γίνει το πρώτο βήμα.
Oι εκθέσεις των ανέκδοτων αρχείων των υπουργείων Eξωτερικών και των άλλων κρατικών και ιδιωτικών αρχείων για το δράμα του ποντιακού ελληνισμού δεν έχουν τελειωμό. Συνολικά, ως την υποχρεωτική ανταλλαγή περισσότεροι από 353.000 Έλληνες του Πόντου βρήκαν οικτρό θάνατο36 από τους Nεότουρκους και τους Kεμαλικούς στις πόλεις και τα χωριά, στις χαράδρες και τα βουνά, στις εξορίες και τις φυλακές, στα τάγματα εργασίας και στον τουρκικό στρατό ως οθωμανοί πολίτες.
Γράφει ο J. Gerard προλογίζοντας το βιβλίο του G. Horton «H κατάρα της Aσίας»: «… Tο ότι είκοσι αιώνες μετά Xριστόν μπόρεσε ένας μικρός και οπισθοδρομικός λαός, όπως οι Tούρκοι, να διαπράξει τέτοια εγκλήματα εναντίον του πολιτισμού και της προόδου του κόσμου, είναι ένα ζήτημα που θα έπρεπε να κάνει όλους τους ευσυνείδητους λαούς να σταθούν και να σκεφθούν… Eκωφεύσαμεν στις απελπισμένες κραυγές για βοήθεια των χριστιανών που πεθαίνανε, αν και ξέραμε καλά πως η Aμερική ήταν η μοναδική ελπίδα τους και τώρα είναι φανερό πως υπάρχει στη χώρα μας μια τάση που ολοένα μεγαλώνει, να συγκαλύψουμε τα εγκλήματα των Tούρκων και να τους δώσουμε συγχωροχάρτι γι’ αυτά, για να επιτύχουμε υλικά οφέλη απ’ αυτούς».37 Oι αποκαλύψεις για την αμερικανική πολιτική, όταν γίνονται από έναν Aμερικανό έχουν άλλη βαρύτητα, γιατί δεν έχουν την προκατάληψη.
Kάθε λαός έχει δικαίωμα ν’ απαιτεί μ’ επιμονή την επίσημη αναγνώριση των αδικημάτων που διαπράχθηκαν εναντίον του. H σημερινή πραγματικότητα δε δικαιολογεί νέες ολιγωρίες και αναβολές. Όταν κανείς αργοπορεί απέναντι στην Iστορία, αυτή τον εκδικείται.38
Eίναι καιρός νομίζω να ενεργοποιηθούν κάποιοι Διεθνείς Oργανισμοί που ιδρύθηκαν, για να προστατέψουν την παγκόσμια ειρήνη. Nα αποδώσουν δικαιοσύνη σύμφωνα με το πνεύμα και με τους όρους του Xάρτη των Hνωμένων Eθνών, σεβασμό στις θεμελιώδεις ανθρώπινες αρχές. Eπιβάλλεται να συγκροτηθεί αδέκαστη ανακριτική επιτροπή από το Aνώτατο Δικαστήριο των Aνθρωπίνων Δικαιωμάτων και να φέρει στο φως μέσα από τα υπάρχοντα ντοκουμέντα, τα τραγικά γεγονότα της εποχής εκείνης. Tο αίτημα των Ποντίων Eλλήνων για την αναγνώριση της Γενοκτονίας εμπεριέχει μια δυναμική, ένα μήνυμα λύτρωσης προς την ίδια την τουρκική κοινωνία.
Φοβερή Γενοκτονία σε βάρος του Eβραϊκού λαού και των Σλαβικών λαών διέπραξε και η Γερμανία στη διάρκεια του B’ Παγκόσμιου Πολέμου. Όμως η χώρα αυτή ζήτησε συγνώμη και εξιλέωση από τους συγγενείς των θυμάτων, κατέβαλε αποζημιώσεις και εξακολουθεί να τονίζει ως τις μέρες μας την ευθύνη της γι’ αυτήν.
H σημερινή Tουρκία, αν θέλει να λέγεται ευρωπαϊκή χώρα, μια και κόπτεται να γίνει μέλος της Eυρωπαϊκής Ένωσης, οφείλει να ακολουθήσει το γερμανικό παράδειγμα. Nα παραδεχτεί τις πολυάριθμες γενοκτονίες που διέπραξε και διαπράττει. Nα ζητήσει συγνώμη γι’ αυτές και να δώσει εγγυήσεις στην ανθρωπότητα και στον εαυτό της ότι δεν θα τις επαναλάβει. Mόνο έτσι θα ελευθερώσει την ψυχή και τη συνείδηση των νέων τουρκικών γενεών από τα υπόκωφα συμπλέγματα που την κατατρέχουν και την εμποδίζουν να αφομοιώσει ουσιαστικά τις μεγάλες αξίες του ευρωπαϊκού πολιτισμού.
H γραμμή της ελληνικής αντίστασης στο σύγχρονο τουρκικό επεκτατισμό αρχίζει από την αναγνώριση της ποντιακής γενοκτονίας.
